Phát triển sen: Không thể chỉ trông vào nông dân và nhà khoa học

Khi câu chuyện cây sen vượt ra khỏi đồng ruộng

          Ngày 21/8/2026, tại xã Hồng Minh, tỉnh Hưng Yên, Hội thảo quốc gia “Hoa sen gắn với phát triển làng nghề” được tổ chức với sự tham gia của đại diện các cơ quan quản lý nhà nước, nhà khoa học, địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã, chủ trang trại, làng nghề cùng những người trực tiếp sản xuất, chế biến và kinh doanh sản phẩm từ sen. Không gian hội thảo mang một sắc thái khá đặc biệt: bên cạnh các báo cáo khoa học, tham luận về sản xuất và thị trường là khu trưng bày phong phú những sản phẩm được làm từ sen. Những người đến từ nhiều địa phương, nhiều lĩnh vực và giữ những vai trò khác nhau đã cùng gặp nhau ở một câu hỏi chung: làm thế nào để nâng cao giá trị cây sen Việt Nam một cách bền vững?

Ảnh 1: Toàn cảnh Hội thảo quốc gia “Hoa sen gắn với phát triển làng nghề”, ngày 21/8/2026 tại Hưng Yên

          Chương trình hội thảo cho thấy cách tiếp cận đối với cây sen đã rộng mở hơn nhiều so với trước đây. Hải Phòng đặt vấn đề ứng dụng chuyển đổi số gắn với du lịch nông nghiệp và làng nghề; Đồng Tháp bàn về phát triển ngành hàng; Kim Liên – Nghệ An hướng tới vùng sen gắn với môi trường, cảnh quan và không gian văn hóa Quê Bác; Huế quan tâm đến vùng nguyên liệu, chế biến và đa dạng hóa sản phẩm; Ninh Bình nhìn sen từ mô hình nông nghiệp kết hợp du lịch trải nghiệm; còn Hưng Yên tìm hướng kết nối vùng sản xuất, làng nghề, sản phẩm OCOP với thị trường Hà Nội và khu vực đồng bằng sông Hồng... Mỗi câu chuyện mang một sắc thái riêng, nhưng tất cả đều dẫn đến một nhận thức chung: tương lai của cây sen không thể chỉ nằm trên đồng ruộng.

Ảnh 2: Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại Hội thảo quốc gia “Hoa sen gắn với phát triển làng nghề”, ngày 21/8/2026 tại Hưng Yên.

Từ “trồng sen” đến phát triển “kinh tế sen”

          Trong nhiều năm, khi nói đến phát triển một loại cây trồng, chúng ta thường bắt đầu bằng những câu hỏi quen thuộc: giống nào tốt, năng suất bao nhiêu, trồng ở đâu và quy trình kỹ thuật như thế nào? Đó là những câu hỏi cần thiết, nhưng chưa đủ. Nhà khoa học có thể nghiên cứu, tuyển chọn những giống sen cho hoa đẹp hơn, năng suất hạt cao hơn, củ và ngó có chất lượng tốt hơn; đồng thời xây dựng quy trình nhân giống, canh tác, phòng trừ sâu bệnh, bảo quản, chế biến, ứng dụng công nghệ số và truy xuất nguồn gốc. Người nông dân có thể tiếp nhận những tiến bộ ấy để tạo nên những ruộng sen có năng suất và chất lượng cao. Tuy nhiên, nhà khoa học không thể một mình tạo ra thị trường; người nông dân cũng không thể vừa sản xuất, vừa chế biến, xây dựng thương hiệu, quảng bá, tổ chức du lịch và tự tìm đầu ra cho tất cả sản phẩm. Đây chính là điểm cần thay đổi căn bản trong tư duy phát triển sen.

          Sen có một lợi thế rất đặc biệt: hầu như mọi bộ phận của cây đều có thể tạo ra giá trị. Hoa sen được sử dụng để trang trí, ướp trà, phục vụ đời sống văn hóa và du lịch; hạt, củ, ngó là những sản phẩm thực phẩm giàu giá trị; lá, tâm sen và nhiều bộ phận khác có thể tiếp tục được chế biến thành các sản phẩm đa dạng. Không chỉ vậy, một cánh đồng sen đẹp còn tạo nên cảnh quan, không gian nhiếp ảnh, trải nghiệm cộng đồng và du lịch nông nghiệp. Vì thế, hiệu quả của một vùng sen không nên chỉ được đo bằng năng suất hay giá trị nông sản thu hoạch trên một hecta, mà phải được tính bằng tổng giá trị hình thành từ chế biến, dịch vụ, du lịch, làng nghề, việc làm và thương hiệu địa phương. Nói cách khác, đã đến lúc chuyển từ tư duy đơn thuần “trồng cây sen” sang phát triển một nền “kinh tế sen” đa giá trị.

Ảnh 3: Các đại biểu tham quan khu trưng bày sản phẩm từ sen tại Hội thảo

Ảnh 4: Nhiều sản phẩm chế biến và sản phẩm đặc trưng từ sen được giới thiệu tại Hội thảo quốc gia “Hoa sen gắn với phát triển làng nghề”.

Không mở rộng diện tích khi chưa nhìn rõ thị trường

          Một trong những vấn đề đáng lưu ý hiện nay là khi một cây trồng bước đầu cho hiệu quả, tâm lý mở rộng diện tích rất dễ xuất hiện. Với sen cũng vậy, nhưng mở rộng diện tích không đồng nghĩa với phát triển bền vững. Nếu thấy hạt sen được giá rồi đồng loạt trồng giống lấy hạt; thấy du lịch sen thu hút đông khách rồi nơi nào cũng mở điểm check-in; thấy một sản phẩm chế biến bán tốt rồi cùng sản xuất những mặt hàng tương tự, nguy cơ cung vượt cầu và cạnh tranh bằng giá sẽ nhanh chóng xuất hiện. Bởi vậy, trước khi quyết định mở rộng một vùng sen, cần trả lời rõ ít nhất ba câu hỏi: trồng giống gì, làm ra sản phẩm gì và bán cho ai? Chỉ khi thị trường, sản phẩm và lợi thế vùng được xác định trước, quy mô sản xuất mới có cơ sở để phát triển ổn định.

          Thực tiễn từ Đồng Tháp, Huế, Hải Phòng, Nghệ An, Ninh Bình và Hưng Yên cho thấy mỗi địa phương có điều kiện sinh thái, nền tảng văn hóa, trình độ sản xuất và thị trường khác nhau; vì vậy không thể áp dụng một mô hình sen giống nhau cho mọi nơi. Đồng Tháp có thế mạnh về vùng nguyên liệu, ngành hàng và chế biến; Huế giàu lợi thế về văn hóa và sản phẩm sen đặc trưng; Kim Liên – Nghệ An có không gian văn hóa đặc biệt của Quê Bác; Ninh Bình sở hữu sức hút du lịch; còn Hưng Yên có điều kiện liên kết làng nghề, sản phẩm OCOP với một thị trường tiêu thụ rộng lớn. Điều quan trọng vì thế không phải địa phương nào có nhiều hecta sen hơn, mà là mỗi hecta sen tạo ra được bao nhiêu giá trị, giá trị ấy được giữ lại tại địa phương đến đâu và người dân được hưởng lợi như thế nào.

          Doanh nghiệp cần tham gia chuỗi ngay từ khâu hoạch định, thay vì chờ đến mùa thu hoạch mới tìm mua nguyên liệu. Cùng với hợp tác xã và người sản xuất, doanh nghiệp phải xác định thị trường cần loại nguyên liệu nào, tiêu chuẩn ra sao, sản lượng bao nhiêu và thu hoạch vào thời điểm nào; từ yêu cầu của thị trường mới quay trở lại lựa chọn giống, xác định quy mô và xây dựng quy trình sản xuất. Khi đó, người nông dân mới từng bước thoát khỏi tư duy “có gì bán nấy” để chuyển sang sản xuất theo nhu cầu của chuỗi giá trị, giảm rủi ro và nâng cao vị thế trong quan hệ thị trường.

Ảnh 5: Đại biểu trao đổi, tìm hiểu các sản phẩm sen – kết nối giữa nghiên cứu, sản xuất, chế biến và thị trường là điều kiện quan trọng để nâng cao giá trị cây sen.

Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp mở thị trường, hợp tác xã tổ chức sản xuất

          Nếu nhà khoa học cung cấp giống và công nghệ, người nông dân tạo ra sản phẩm, thì Nhà nước và chính quyền địa phương phải đóng vai trò kiến tạo môi trường để toàn bộ chuỗi giá trị vận hành thông suốt. Cây sen không chỉ cần chính sách hỗ trợ giống hay một vài mô hình trình diễn, mà cần quy hoạch vùng sản xuất phù hợp với đất đai, nguồn nước và mục tiêu sử dụng; cần hạ tầng giao thông, thủy lợi, môi trường; cần hệ thống truy xuất nguồn gốc, hỗ trợ xây dựng sản phẩm OCOP, xúc tiến thương mại và chuyển đổi số. Đặc biệt, phải phân định rõ vùng sản xuất sen lấy hoa, vùng lấy hạt, củ, ngó; vùng kết hợp cảnh quan – du lịch; vùng bảo tồn giống quý và tri thức làng nghề. Sự rõ ràng trong quy hoạch và định hướng thị trường sẽ giúp tránh phát triển tự phát, trùng lặp và lãng phí nguồn lực.

          Trong chuỗi đó, hợp tác xã phải thực sự trở thành cầu nối giữa nông dân, doanh nghiệp và thị trường. Một doanh nghiệp khó có thể ký hợp đồng, hướng dẫn kỹ thuật và kiểm soát chất lượng với hàng trăm hộ riêng lẻ; ngược lại, một hộ nông dân cũng khó đáp ứng những đơn hàng lớn, tiêu chuẩn đồng nhất và yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Hợp tác xã vì thế cần đảm nhiệm vai trò tổ chức vùng nguyên liệu, điều phối lịch sản xuất, kiểm soát chất lượng, tập hợp sản phẩm và thực hiện hợp đồng. Khi hợp tác xã đủ năng lực, người dân không còn đứng riêng lẻ trước thị trường, còn doanh nghiệp có được vùng nguyên liệu ổn định để đầu tư chế biến và phát triển sản phẩm dài hạn.

          Chuỗi giá trị sen còn cần một mắt xích đặc biệt quan trọng là làng nghề và chế biến. Nếu chỉ bán hoa tươi, hạt tươi, ngó hoặc củ, phần lớn giá trị của sen vẫn dừng ở sản xuất sơ cấp. Chỉ khi nguyên liệu được nâng thành trà sen, thực phẩm, quà tặng, sản phẩm thủ công, sản phẩm OCOP và những mặt hàng chế biến đa dạng, giá trị của cây sen mới được kéo dài sau mùa thu hoạch, tạo thêm việc làm và nguồn thu quanh năm. Làng nghề vì vậy không chỉ là nơi lưu giữ truyền thống, kỹ năng và bản sắc văn hóa, mà còn phải trở thành một bộ phận năng động của kinh tế nông thôn hiện đại, nơi tri thức bản địa gặp gỡ công nghệ, thiết kế, tiêu chuẩn chất lượng và nhu cầu mới của thị trường.

Ảnh 6: Đại diện cơ quan quản lý, nhà khoa học, địa phương, doanh nghiệp và HTX cùng tham dự Hội thảo – phát triển sen bền vững cần sự tham gia của cả hệ sinh thái.

Đừng để người nông dân đơn độc giữa cánh đồng sen

          Một trong những hình ảnh giàu ý nghĩa tại Hội thảo quốc gia “Hoa sen gắn với phát triển làng nghề” là những đại biểu đến từ nhiều vùng miền, nhiều lĩnh vực cùng đứng bên nhau, phía trước là những bông sen và những sản phẩm được tạo ra từ sen. Sau các phiên tham luận, thảo luận, chương trình còn có lễ ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác giữa địa phương, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và hợp tác xã; buổi chiều, các đại biểu tiếp tục tham quan mô hình nghiên cứu, sản xuất, chế biến và thương mại sản phẩm sen tại HTX Hoa sen Vân Đài cùng một số cơ sở chế biến ở Hưng Yên. Những hoạt động ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi các cái bắt tay tại hội thảo được chuyển hóa thành vùng nguyên liệu, hợp đồng tiêu thụ, sản phẩm mới, tour du lịch, thương hiệu và những chương trình hợp tác cụ thể.

Ảnh 7: Lễ ký kết biên bản hợp tác giữa Trung tâm Nghiên cứu và phát triển hoa, cây cảnh với doanh nghiệp

          Hội thảo rồi sẽ khép lại, nhưng người nông dân vẫn trở về với cánh đồng của mình. Câu hỏi quan trọng là sau những cuộc gặp gỡ ấy, người trồng sen có còn phải một mình lo từ giống, kỹ thuật, sâu bệnh đến chế biến và đầu ra hay không? Nếu người dân vẫn tự trồng rồi tự tìm người mua; nếu nhà khoa học kết thúc đề tài cũng là lúc mô hình dừng lại; nếu doanh nghiệp chỉ xuất hiện khi nguyên liệu rẻ; nếu địa phương chỉ quan tâm vào mùa sen nở; nếu làng nghề, du lịch, văn hóa và thương mại vẫn hoạt động rời rạc, thì rất khó xây dựng một ngành sen bền vững. Phát triển sen không thể là tập hợp của những nỗ lực riêng lẻ, mà phải là quá trình hợp tác lâu dài, trong đó quyền lợi và trách nhiệm của từng chủ thể được xác định rõ ràng.

          Sen Việt Nam cần một hệ sinh thái liên kết, trong đó Nhà nước kiến tạo; nhà khoa học đồng hành; doanh nghiệp mở rộng thị trường; hợp tác xã tổ chức sản xuất; người nông dân tạo ra sản phẩm; làng nghề nâng cao giá trị; còn văn hóa, du lịch và truyền thông bồi đắp sức sống cho thương hiệu. Khi các mắt xích ấy cùng vận hành, chúng ta sẽ không chỉ có những cánh đồng sen mà có những vùng nguyên liệu được tổ chức bài bản; không chỉ có người trồng sen mà có những cộng đồng làm nghề từ sen; không chỉ có sản phẩm sen mà có thương hiệu sen; không chỉ có một mùa sen mà có thể tạo ra sinh kế quanh năm.

          Phát triển sản xuất sen vì thế không chỉ là công việc của người nông dân và các nhà khoa học, mà phải là trách nhiệm chung của Nhà nước, doanh nghiệp, hợp tác xã, làng nghề, ngành văn hóa – du lịch, truyền thông và toàn xã hội. Chỉ khi nhiều bàn tay cùng nâng niu một bông sen, cây sen mới không chỉ đẹp trên đồng ruộng hay giàu ý nghĩa biểu tượng trong đời sống văn hóa, mà thực sự trở thành cây trồng đa giá trị, góp phần phát triển kinh tế nông thôn, bảo tồn làng nghề và kiến tạo những miền quê đáng sống. Khi ấy, giá trị của sen Việt Nam mới có thể vươn xa.

PGS.TS.Đặng Văn Đông
Viện Nghiên cứu Rau quả – Học viện Nông nghiệp Việt Nam